تبلیغات
ایران مقاله - محمد فضولی

ایمیل مدیر:ali_Asd314 @yahoo.com تلفن موبایل نویسنده:09373775330


Admin Logo
themebox Logo



تاریخ:چهارشنبه 16 تیر 1389-12:46 ب.ظ

نویسنده :علی قوامی

محمد فضولی

 

درادامه مطلب

محمد فضولی
Fuzûlî.jpg
تولد ۸۸۵ (قمری)[۱]
حدود ۱۴۸۰ میلادی[۱].
حله (کربلا، نجف) در عراق.
مرگ ۹۶۳ هجری قمری [۱]
۱۵۵۶ میلادی.[۱]
بغداد[۲]. کربلا[۳]
نام دیگر محمدبن سلیمان
زمینه فعالیت شاعر
فرزندان فضلی بغدادی[۴]
والدین سلیمان (پدر)

محمد فضولی (به ترکی آذربایجانی: Məhəmməd Füzuli) یا ملا محمد بن سلیمان بغدادی[۵] ‏(۱۴۸۳-۱۵۵۶ میلادی) شاعر و ادیب ترک است.[۶] او را «بزرگترین شاعر ترکی آذربایجانی در سدهٔ دهم» می‌دانند.[۱] پدر وی ساکن حله در عراق امروزی بود و محمد فضولی در آن‌جا به‌دنیا آمد و در بغداد پرورش یافت از این روی، سه زبان ترکی، فارسی و عربی را به خوبی می‌دانست و به‌هر سه زبان شعر سروده‌است. او را یکی از پایه‌گذاران سبک هندی می‌دانند.[۷]

مردم این دیار را با من اثر شفقت و عنایت نیست
یا در ین قوم نیست معرفتی یا مرا هیچ قابلیت نیست[۸]

 زندگی

محمد پسر سلیمان در حدود سال ۱۴۸۳ در عراق به‌دنیا آمد.[۱] در منابع معتبر از جمله مجمع‌الخواص صفحه ۱۰۳[۹] حله به‌عنوان محل زادگاه فضولی برشمرده شده است، اما در برخی منابع دیگر کربلا یا نجف هم آمده است.[۱] پدرش سلیمان بود که به حله مهاجرت کرد و قاضی آن شهر بود. «پدر فضولی بنا به‌گفتهٔ «صادق بیگ افشار» صاحب تذکرهٔ «مجمع الخواص» –که به زبان ترکی ازبکی نوشته شده– از ایل بیات بوده که یکی از ۲۲ طایفه مهاجر ترکان اوغوز می‌باشد.»[۱] او در حله و سپس بغداد تحصیل کرد و یکی از استادانش «ملک الشعرای حبیبی» از شاعران حروفی بود. حدود هفتاد ساله بود که در بغداد درگذشت.

 سبک‌شناسی

پیش از فضولی در ادبیات ترکی آذربایجانی شکل‌هایی چون مثنوی و غزل رواج داشت و فضولی خود یکی از غزلسرایان برجسته بود، اما «او نخستین آثار ارزندهٔ تمثیلی را در ترکی آذربایجانی آفرید (بنگ و باده- صحبت الاثمار). فضولی مانند نسیمی کوشید تا شعر ترکی را با اوزان عروضی سازگار نماید اگر چه او موفقیت چشمگیری به‌دست آورد ولی واقعیت این بود که ترکی با وزن هجایی سازگارتر است.»[۱۰]

بعضی از منتقدین ادبی سبک اشعار فارسی فضولی را نزدیک به سبک هندی و صائب تبریزی که صد سال پس از وی این سبک شعر را رواج داد می‌دانند. «بسیاری از مضامین فضولی را بعد از او در شعر شعرای نامدار مکتب اصفهان یا سبک هندی (= سبک فضولی) می‌بینیم.»[۱۱] و حتا او را «از جمله پایه‌گذاران سبک هندی»[۷] شمرده‌اند.

 تخلص فضولی

یاران گذشته بس که کردند تاراج عبارت و معانی
شد تنگ فضای نظم بر ما فریاد ز سبقت زمانی[۱۲]

فضولی در فارسی به دو معنا به کار می‌رفته است:[۱۳]

۱- کسی که کار بیهوده کند.
۲- آنکه بی‌جهت در امور دیگران مداخله کند.

این دو معنا دقیقا با معنای این واژه در زبان عربی سازگاری داشت؛ اما از حدود قرن هشتم هجری به بعد این مفهوم به «فضول» داده شد. در عوض واژه «فضول» که در عربی یعنی «زبان درازی و مداخلهٔ بیجا در کار دیگران» در فارسی «فضولی» خوانده شد. مثلا حافظ می‌گوید:

«در کارخانه‌ئی که رهِ عِلْم و عقل نیست
وَهْمِ ضعیفْ‌رای فضولی چرا کند؟»[۱۴]

که در این‌جا فضولی به همان معنایی است که ما امروزه به کار می‌بریم، و این عکس معنای عربی این واژه است.[۱۵] به‌هر حال محمدبن سلیمان این تخلص را به معنای عربی آن به کار می‌برد یعنی:«زبان دراز و مداخله کننده در کاری که به او مربوط نیست»، یا به تعبیر امروزی «فضول». فضولی در مقدمه دیوان اشعارش به زبان فارسی دلیل انتخاب این تخلص عجیب را با زبانی شوخ‌طبع توضیح می‌دهد:[۱۶]

« آخرالامر معلوم شد که یارانی که پیش از من بوده‌اند تخلصها را بیش از معانی ربوده‌اند. خیال کردم که اگر تخلص مشترک اختیار نمایم در انتساب نظم بر من حیف رود اگر مغلوب باشم و بر شریک ظلم شود اگر غالب آیم. بنابر رفع ملابست التباس «فضولی» تخلص کردم و از تشویش ستم شریکان پناه بجانب تخلص بردم و دانستم که این لقب مقبول طبع کسی نخواد افتاد که بیم شریک او بمن تشویشی نتواند داد.  »


 آثار

ترکی

صفحه‌ای از دیباچهٔ دیوان اشعار فضولی به زبان ترکی
  • دیوان شعرها.
  • شاه و گدا.
  • لیلی و مجنون.
  • مثنوی بنگ و باده.. به شاه اسماعیل تقدیم شده است.
  • روضه.
  • حدیقت السعداء.. این کتاب ترجمهٔ روضةالشهدای حسین واعظی است.[۱۷] که بر آن مطالبی نیز افزوده است.[۱۸]
  • صحبت الاثمار. (گفت‌وگو بین چند میوه است و یکی از نخستین کتاب‌های ادبیات کودک محسوب می‌شود.)[۱۹]
  • شکایت‌نامه.
  • رساله معما.


 نمونه شعر ترکی

ای خوش اول مست، کی بیلمز غمی-عالَم نه ایمیش، نه چکر عالم اوچون غم، نه بیلر غم نه ایمیش
بیر پری سیلسیله‌یی-عشقینه دوشدوم ناگه، شیمدی بیلدیم سببی-خیلقت-آدم نه ایمیش.
واعظ اوصافی-جهنم قلیر، ای اهل ورع! وار اونون مجلسینه، بیل کی جهنم نه ایمیش!
اوخو کؤکسومده ئوتوپ، قالمیش ایمیش پئیکانی، آه بیلیدیم سببی-آهی-دمادم نه ایمیش!
ای فضـولـی! مـزه‌یی-ساقی و صهبــا بیلـدیـن، توبه قیل تا بیله‌سن، زَرق و ریا هم نه ایمیش![۲۰]
ترجمه فارسی
خرم آن‌کس که نداند غم عالم چه بوَد غم دنیا نشناسد، نه که خود غم چه بوَد
ناگهان بندی زنجیر نگاری شده‌ام حال دانم سبب خلقت آدم چه بود
گفت واعظ همه اوصاف جهنم، زاهد! باش در مجلس او، بین که جهنم چه بود
تیر بر دل بزد و مانده بجا پیکانش آه، دانم سبب آه دمادم چه بود
ای فضولی مزه باده ساقی دانی چو کنی توبه بدانی که ریا هم چه بود

 فارسی

قدیمی‌ترین نسخه خطی دیوان فارسی فضولی در ۲۰ جمادی‌الاولی ۹۵۹ قمری به خط حبیب‌الله اصفهانی نوشته شده است. این نسخه هم‌اکنون در کتابخانه مرادیه در ترکیه نگه‌داری می‌شود.[۲۱] در مقدمهٔ این دیوان، فضولی با زبانی که گاه به طنز نزدیک می‌شود، شرح می‌دهد چگونه بعد از این که در سرودن شعر به عربی و ترکی مهارت پیدا کرده، اشعار پراکندهٔ فارسی سروده است به سرودن غزل به فارسی پرداخته است:[۲۲]

« تا آنکه روزی گذارم بمکتبی افتاد، پری چهره‌ٔ دیدم فارسی‌نژاد، سهی سروری که حیرت نظارهٔ رفتارش الف را از حرکت انداخته بود و شوق مطالعهٔ مصحف رخسارش دیدهٔ نابینایی صاد را عین بصر ساخته بود.

چون توجه من دید از گفتهای من چند بیتی طلبید. من نیز چند بیتی از عربی و ترکی باو ادا نمودم و لطایف چند نیز از قصیده و معما برو فزودم. گفت که اینها زبان من نیست و بکار من نمی‌آید، مرا غزلهای جگر سوز عاشقانهٔ فارسی می‌باید.

 »

هر چند اصولا فضولی در این مقدمه با شوخ‌طبعی مسائل را بیان می‌کند و بعید نیست از سر شوخ‌طبعی این ماجرا را نقل کرده باشد اما به‌هر حال غزل‌های عاشقانهٔ فارسی فضولی بخش مهمی از دیوان او را تشکیل می‌دهند.

فضولی به فارسی در قالب‌های مختلف مانند قصیده، غزل، ترکیب‌بند، مقطعات، رباعی و مثنوی ساقی‌نامه شعر سروده است؛ اما بخش عمدهٔ دیوان او را غزل و قصیده تشکیل می‌دهد.

  • دیوان شعرها
  • رند و زاهد[۲۳]
  • صحت و مرض
  • انیس القلب
  • ساقی‌نامه (هفت جام)
  • روح نامه (سفرنامه روح یا حُسن و عشق)[۲۴]

 نمونه شعر فارسی

نو خطان را دوست می‌دارد دل دیوانه‌ام من چو مجنون نیستم در عاشقی مردانه‌ام
خضر می‌گویند بر سر چشمهٔ برد ست راه قطرهٔ[۲۵] گویا چکیده جایی از پیمانه‌ام
عقل را هر لحظه تکلیفیست بر من در جهان بی‌تکلف با عجب دیوانهٔ[۲۶] همخانه‌ام
درد دل با سایه می‌گویم نمی‌یابم جواب غالبا او را بخواب انداخته افسانه‌ام
متصل از درد عشق و طعنهٔ عقلم ملول می‌رسد هر دم جفا از خویش و از بیگانه‌ام
تا کشیده بر گلت از سنبل مشگین نقاب می‌خلد صد خار هر دم بر جگر از شانه‌ام
به که بر دارم فضولی رغبت از ملک جهان نیستم گنجی که باشد جای در ویرانه‌ام[۲۷]

 عربی

فضولی در دیباچه دیوان فارسی‌اش در مورد اشعار عربی‌اش گفته است: «باشعار عربی پرداختم و فصحای عرب را بفنون تازی فی‌الجمله محظوظ ساختم و آن بر من آسان نمود زیرا زبان مباحثهٔ علمی من بود.»[۲۸]

شعر
  • مطلع الاعتقاد
  • دیوان اشعار عربی
کلام و فلسفه

 نمونه اشعار

فضولی از کم‌سوادی کاتبان و از این که هنگام نوشتن اشعار دقت کمی می‌کنند و مفهوم اشعار را از بین می‌برند در رنج بوده است و در انتقاد به این موضوع سه شعر به ترکی، فارسی و عربی سروده است.[۳۰]

ترکی
قلم السون اَلی اُلْ کاتب بَدْ تحریرک که فساد رقمی سوزمزی شوُرِِ ایْلر
گاه بیر حرف سقوطیهِ قِلْورنادری نارْ گاه بیر نقطه قصوریله گوزی کورایلر
فارسی
باد سرگشته بسان قلم آن بی‌سروپا که بود تیشهٔ بنیان معارف قلمش
زینت صورت لفظ است خطش لیک چسود پردهٔ شاهد معنی است سواد قلمش
عربی
تبت یدا کاتب لولاه ما خربت معمورةأسّست بالعلم و الادبِ
اَردی من الخمرفی اِفساد نسخته تستظهر العیب تغییراً مِنَ العَثَب

 یادمان فضولی

مجسمه فضولی در باکو


[۲۷]

سرو را همچو قدت شیوهٔ رعنایی نیست این قدر هست که او مثل تو هرجایی نیست
سرو و گل تا ز قد و روی تو دیدند شکست باغبانرا سرو برک[۳۲] چمن‌آرایی نیست
همدمی چون غم او نیست دم تنهایی هر کرا هست غم او غو تنهایی نیست
ای دل از عاشقی از طعنه میندیش که ذوق نتوان یافت ز عشقی که برسوایی نیست
ای که داری سر سودای تجارت بی‌نفع هیچ سرمایه به از جوهر دانایی نیست
صبر در عشق تو کاریست پسندیده ولی کرده‌ام تجربه کار من شیدایی نیست
مشو از دیدهٔ خونبار فضولی غایب که درو بی گل روی تو شکیبایی نیست

 جستارهای وابسته

 مطالعه بیشتر

 کتاب‌های مرجع

  • تحفهٔ سامی. سام. تهران. ۱۳۶.
  • مجمع الخواص. صادقی. ۱۰۵.
  • تذکره شعرای نصرآبادی. (۵۲۰-۵۱۹).
  • تاریخ ادوارد براودن. ادوارد براون. (۱۵۹-۱۵۸).
  • نگارستان سخن نور ۷۷-مقدمه
  • آتشکدهٔ آذر. ۱۷۳.
  • سفینهٔ خوشگو. حرف ف.
  • ریاض الجنة زنوزی روضه پنجم قسم دوم ۹۰۰ (ب) الف شعبهٔ ثانیه
  • روز روشن صبا. ۵۳۵.

 سایر کتاب‌ها

  • کتاب‌شناسی فضولی، رضا مهدوی‌فر. کتاب‌خانه ملی، تهران، ۱۳۷۱.
  • محمد سلیمان اوغلو فضولی، رند و زاهد، تصحیح محمد ادیب کورکچو، با مقدمه و توضیحات حسین محمدزاده صدیق، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۵۴.
  • ذبیح‌الله صفا، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ۱۳۶۷، ج ۲-۵ صفحه ۶۷۴.

 مقالات و سخنرانی‌ها

مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران[۳۳]
  • متن سخنرانی مهندس میرسلیم - وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی به مناسبت مجمع بزرگداشت مولانا محمد فضولی، مصطفی میرسلیم
  • اثرپذیری فضولی از سعدی و شعرای دیگر، جواد هیئت
  • فلکلریاندی آهیمدان... (فولکلور از آه من سوخت...)، یاشار قارایف
  • بدایع اندیشه‌های شیعی در آفرینش ادبی ملامحمد فضولی، علی‌اکبر ولایتی
  • فضولی و جامی از جمهوری آذربایجان، نوشابه آراسلی
  • امثال و حکم در آثار فضولی، رحیم چاوشی
  • فضولی اثر لرینده خالق یاداد یجیلیغی عنعنه لری (آداب و سنن توده در آثار فضولی)، بهلول عبدالله
  • موسیقی در شعر فضولی، منصوره ثابت‌زاده
  • نقد و بررسی (تحلیل) اشعار ترکی ملا محمد فضولی بغدادی، جلیل مسگرنژاد
  • کؤنول پنجره سیندن (از دریچهٔ دل)، عباسعلی یحیوی (ایلچی)
  • زندگی فضولی بغدادی یا نگاهی به مقدمه دیوان، نصرت‌الله فروهر
  • شعر عنصر و فضولی شعرینده... (عنصر شعر در شعر فضولی)، بهرام اسدی
  • انسان کامل از دیدگاه فضولی در رند و زاهد، فریده کریمی‌موغاری
  • نکاتی چند دربارهٔ زندگی محمد فضولی، جلال خسروشاهی
  • زلالی از چشمهٔ خورشید، علی‌اصغر شعردوست
  • فضولی و شعر او، مقدم‌علوی
  • نگاهی به شعرهای ترکی فضولی، میرصالح حسینی
  • محمدسلیمان بن فضولی در تالیفات دانشمندان، یحیی خان‌محمدی‌آذری
  • فضولی، شاعر عشق و عرفان، مصطفی مجرد
  • داستان پیامبران در دیوان اشعار فضولی، حمید طبیبیان
  • ادبیات داستانی در شعر فضولی، محمدباقر نجف‌زاده‌بارفروش
سایر
  • فضولی، محیط، زندگانی و شخصیت او، ترجمهٔ دکتر ع. خیامپور، نشریه دانشکده ادبیات تبریز، سال سوم، ش ۱ و ۲.


نظرات() 
buy viagra no rx
سه شنبه 23 مرداد 1397 02:56 ق.ظ

You actually explained that terrifically!
buy viagra from canada buy viagra uk no prescription generic viagra online uk buy viagra without consultation price on viagra where to buy viagra in store cheap generic viagra uk levitra buy viagra legally buy viagra discount
cialisonli.com
یکشنبه 21 مرداد 1397 10:20 ب.ظ

Wow many of good material!
rezeptfrei cialis apotheke venta cialis en espaa cialis per paypa click now cialis from canada order cialis from india cialis italia gratis calis wow cialis tadalafil 100mg cialis tadalafil compare prices cialis uk
Cialis canada
دوشنبه 7 خرداد 1397 02:05 ق.ظ

Very good postings. Kudos!
cialis 20mg prix en pharmacie cialis arginine interactio fast cialis online purchasing cialis on the internet cialis per paypa cialis online deutschland non 5 mg cialis generici precios cialis peru cialis mit grapefruitsaft cialis free trial
Buy generic cialis
پنجشنبه 20 اردیبهشت 1397 03:29 ق.ظ

Amazing many of valuable information!
rezeptfrei cialis apotheke cialis price in bangalore costo in farmacia cialis cialis savings card generic cialis at walmart try it no rx cialis cialis herbs cialis flussig tadalafil 5mg cialis dosage amounts
Buy cialis
جمعه 7 اردیبهشت 1397 06:42 ب.ظ

Truly many of great material.
bulk cialis buying cialis on internet cialis tablets for sale buy cialis weblink price cialis cialis generic compare prices cialis uk cialis tablets for sale tarif cialis france tadalafil 20mg
Cheap viagra
سه شنبه 4 اردیبهشت 1397 03:17 ق.ظ

Effectively spoken of course. !
natural viagra prices for viagra cheap viagra uk buy viagra online canada no prescription buy pharmacy online get viagra buy viagra online next day delivery where to buy viagra in malaysia viagra online pharmacy viagra buy viagra walgreens
Cialis prices
جمعه 17 فروردین 1397 07:00 ب.ظ

Wow all kinds of terrific knowledge.
cialis dosage recommendations canadian cialis generic cialis pro order cialis from india cialis side effects cialis taglich cialis 50 mg soft tab generic cialis at walmart cialis generisches kanada cialis generico en mexico
Cialis 20 mg
جمعه 3 فروردین 1397 03:18 ب.ظ

Good stuff. Many thanks.
cialis generico in farmacia cialis cuantos mg hay il cialis quanto costa cialis pills boards cialis arginine interactio tadalafil generic cialis 100mg suppliers viagra vs cialis acheter cialis kamagra cialis pills price each
Cialishiend
یکشنبه 27 اسفند 1396 10:04 ب.ظ

You suggested this exceptionally well.
cialis 5mg prix recommended site cialis kanada india cialis 100mg cost cialis prices best generic drugs cialis we recommend cheapest cialis cialis daily reviews cialis name brand cheap wow cialis tadalafil 100mg cialis savings card
Can you grow taller with exercise?
شنبه 1 مهر 1396 03:27 ب.ظ
Hi! I've been reading your website for some time now
and finally got the bravery to go ahead and give you a shout out from
Huffman Tx! Just wanted to mention keep up the fantastic work!
How long does it take to recover from Achilles injury?
سه شنبه 17 مرداد 1396 09:27 ق.ظ
Hurrah, that's what I was exploring for, what a information! present
here at this blog, thanks admin of this web page.
Foot Pain
یکشنبه 15 مرداد 1396 09:21 ب.ظ
Nice post. I used to be checking constantly this blog and I am inspired!
Very useful information specially the ultimate phase :) I deal with
such information a lot. I was seeking this certain info for a long time.
Thanks and best of luck.
Foot Problems
یکشنبه 8 مرداد 1396 12:54 ق.ظ
Excellent site you have here.. It's hard to find excellent writing like yours nowadays.

I truly appreciate people like you! Take care!!
BHW
یکشنبه 27 فروردین 1396 09:47 ب.ظ
I have read so many posts on the topic of the blogger lovers but this paragraph is in fact a nice paragraph, keep it up.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر